Wapper

Wie aan een Antwerpenaar vraagt wat een wapper is, krijgt hierop meestal als antwoord dat het de naam is van een plein of een brug, en dat deze naam verwijst naar een Antwerpse sage waarin een kwelgeest, Lange Wapper, de Antwerpse straten onveilig maakte.

Dat deze naam op zijn beurt afgeleid is van een werktuig dat verbonden is met de geschiedenis van het Antwerpse watersysteem, is veel minder bekend. Daarmee is het woord wapper een van de meest gangbare Antwerpse dialectwoorden, waarvan de ware betekenis de meerderheid van de Antwerpenaren ontgaat. Voor de etymologische betekenis van dit woord moeten we terug naar het Antwerpen van de 16de eeuw. 

De Antwerpse Wapper, het plein gelegen tussen de Meir en Hopland, dat vandaag vooral bekend is door de aanwezigheid van het Rubenshuis, dankt zijn naam aan de grote waterkraan of putgalg die hier vroeger stond en gebruikt werd om water uit de Herentalse Vaart te wappen (wippen). Via deze vaart, ook wel de Zoetwatervaart of Nieuw Schijn genoemd, stroomde het drinkwater tot in het stadscentrum. 

Omdat putgalgen vaak te vinden waren in de buurt van brouwerijen werden ze ook wel bierpalen genoemd. Grote putgalgen werden voorzien van een verhoging, de 'stoel', die de putter met een trap kon beklimmen. Naast de putstoel, op een hoge paal of mik, was een basculerende 'boom' of putzwengel bevestigd. Deze putzwengel, ook wel de wip of wapper genoemd, was aan de walzijde voorzien van een tegengewicht en aan de waterzijde verbonden met een stok of ketting waaraan een lederen aker of putemmer hing.

Omdat de mik draaibaar was kon de putter de lege aker eenvoudig in het water laten zakken om vervolgens de gevulde aker weer op te halen en naar de kant te draaien. De aker werd geleegd in een trog die via een goot rechtstreeks naar de brouwerij leidde.

 

Mogelijk werd het water zo ooit vanuit de Wapper naar de Kammenstraat geleid. Kammenstraat is immers een verbastering van Cammerstrate en camme is oud Vlaams voor brouwerij. Al sinds de 12de eeuw wordt deze straat genoemd als het centrum van de Antwerpse brouwerijen.

Pas halverwege de 16de eeuw verhuizen de cammers of brouwers naar de zogenaamde 'Nieuwstad'. Dit door Gilbert Van Schoonbeke aangelegde kwartier in de omgeving van de huidige Brouwersvliet, werd voorzien van een nieuwe watertoevoer, de Brouwersbuis, die toekwam in het Brouwershuis. (zie: park in aanleg)

De grote bierpaal die ooit op de Wapper stond, zou omstreeks 1554 verdwijnen. Het is niet duidelijk of dit een gevolg van de bouw van het Geleyhuis in 1545 dat op de hoek van de Wapper en de Meir stond.

Op een 16de-eeuwse gravure van Antwerpen zie je hoe het water van de Schijn via de Herentalse Vaart de stad instroomt aan het Blauwtorenplein en op de Wapper, onder het Geleyhuis door, naar de rui op de Meir stroomt. Van de grote putgalg of lange wapper die ooit ter hoogte van het Geleyhuis stond, is niets meer te zien. Wel kan je zien hoe her en der verspreid over de stad, nog een tiental putgalgen zijn afgebeeld. 

Caspar_Luyken_De_Brouwer_1694.jpg

Caspar Luyken, De Brouwer, 1694. © Rijksmuseum.

Ontwerp zonder titel_edited.jpg

Kopergravure 1565: Oostelijk zicht op Antwerpen met de Herentalse Vaart (links onderaan), het Geleyhuis (groene cirkel), negen putgalgen (blauwe cirkels), de Nieuwstad (rechts) en de nieuwe omwalling van de Italiaanse krijgsbouwkundige Donato Buoni di Pellezuolli. Illustratie uit Pierre Génard, Anvers à travers les âges, 1886-1892, Brussel, Bruylant-Christophe, II, p. 41.

Pierre Génard_ detail (low res) 2_edited_edited.jpg

Detail illustratie P. Génard met putgalg ter hoogte van de Graanmarkt en het Geleyhuis (groene cirkel) en de ruien (blauw) op de hoek van de Wapper en de Meir

Het is opmerkelijk dat een rijke kunstenaarstraditie als die van Antwerpen voor zover bekend geen enkele afbeelding heeft voortgebracht van deze historische waterkraan. De enige schets die we konden terugvinden van een putgalg op de Wapper dateert vermoedelijk van de 18de eeuw en is getekend met J. Scheffer delDe del. is een afkorting van delineavit en wil zeggen: heeft het getekend.

Mogelijk gaat het hier om een kindertekening van Johan Bernard Scheffer (1765-1809). De schets toont de hoek van de Antwerpse Meir, de Rubensstraat (voorheen de Vaertstraet genoemd) en de Wapperstraat. Centraal staat het Geleyhuis afgebeeld dat in 1779 werd verbouwd tot het neoclassicistische Huis Dens en werd afgebroken in 1972. 

Omdat de tekening de orginele gevel van het Geleyhuis toont, zou het hier dus om een schets gaan die dateert van 1779 of kort ervoor. Misschien was het pand dermate in verval geraakt dat het de jonge Scheffer inspireerde om er een studie van te maken. Op het voorplan zie je hoe de tekenaar nog worstelt met het perspectief van de rui op de Meir. Het lijkt hier dus om een authentieke schets te gaan en geen kopie van een oudere afbeelding.

Achter het Geleyhuis, in de Wapperstraat, staat er een putgalg afgebeeld. Omdat de grote putgalg al in de 16de eeuw werd afgebroken, gaat het hier dus om een kleiner exemplaar waarmee water uit de rui werd gehesen.

De schets is voorlopig de enige visuele getuige van een wapper op het gelijknamige plein. 

12_543 2_edited.jpg

Schets, getekend J. Scheffer: met centraal het Geleyhuis, links de Rubensstraat en rechts de Wapperstraat met achterin een putgalg © Felixarchief 

De ontwerpwedstrijd die het stadsbestuur onlangs uitschreef voor de heraanleg van de Wapper, leek ons een ideale gelegenheid om het plein ook weer van een wapper te voorzien. Het idee om de overkapte ruien op de Wapper weer open te werken zodat de historische waterstructuur weer zichtbaar wordt, maakt vandaag al deel uit van de opdracht van de ontwerpteams. Het ligt voor de hand dat een van de meest iconische elementen uit de geschiedenis van het Antwerpse watersysteem hier terug een plaats zou krijgen.

Of de nieuwe wapper een historisch geïnspireerde reconstructie moet worden (zie onderstaande afbeelding), dan wel een hedendaags kunstwerk dat verwijst naar deze historische waterkraan, laten we hier verder in het midden.

 

De afbeelding hieronder toont alvast hoe het heraangelegde plein er in de toekomst zou kunnen uitzien. Het water stroomt vanuit Hopland richting Meir. Voor het ontwerp lieten we ons inspireren door de Duitse stad Colmar, waar men ondanks het beperkte debiet van de rivier de Lauch, toch voor de nodige verkoeling heeft gezorgd. Het water is slechts enkele centimeters diep en stroomt er over een verharde ondergrond doorheen het stadscentrum (zie: spooraquaduct/benuttingspotentiëel). 

Dankzij de aanleg van een spooraquaduct kunnen we binnen afzienbare tijd over voldoende water beschikken om een gelijkaardig debiet via de stadsvijver en de Wapper naar het stadscentrum te leiden. Tegelijk biedt het bassin ook de mogelijkheid om bij extreme weersomstandigheden voor een tijdelijke opvang van een watersurplus te zorgen en zo het rioleringsstelsel te ontlasten.

PV3_4.jpg

Kruispunt Wapper - Meir: voorstel tot integratie van een historische waterkraan of wapper in het ontwerp voor de heraanleg van het nieuwe Wapperplein, 2022 © Studio Praesepe.

PV3_5.jpg

Bovenaanzicht Wapper met de historische waterkraan of wapper ter hoogte van de Meir. De nieuwe terraszones zweven boven de opengewerkte ruien. De ruien zijn rondom voorzien van zitplaatsen langs het water. De bodem van de ruien is verhard en het water is slechts enkele centimeters diep, 2022 © Studio Praesepe.

© 2018-2022  Studio Praesepe