Herwaarderingsplan

In februari 2020 wordt in de nieuwsbrief van de Antwerpse Stadsbouwmeester een oproep gedaan door het districts- en stadsbestuur om op zoek te gaan naar een ontwerpteam dat kan starten met de opmaak van een herwaarderingsplan voor het Stadspark. In juni werden een aantal teams geselecteerd en uitgenodigd voor deelname aan de ontwerpwedstrijd. Verschillende zones in het Stadspark dienen gefaseerd aangepakt te worden.

(zie: https://www.antwerpenmorgen.be/projecten/stadspark/over en  https://ebesluit.antwerpen.be/publication/20.0430.4928.2188/detail)

(https://www.linkedin.com/posts/omgeving_park-antwerpen-publicspace-activity-6675723680099684352-gPxV.

INieuwsbrief Stadsbouwmeester © Stad Antwerpen

Ontwerpopgaven uit het erfgoedbeheerplan die thans worden uitgewerkt in het herwaarderingsplan  © Stad Antwerpen

In november 2020 komt het ontwerpteam OMGEVING + HydroScan + Yellow Window als winnaar uit de bus. Hun ontwerpvoorstel heeft drie uitgangspunten:

*   de historiek als narratief voor ruimtelijke kwaliteit;

*   een divers park voor diverse gebruikers;

*   een klimaatpark in het hart van de stad

Volgens de jury getuigt het ontwerpvoorstel van een sterke visie. Ze looft ook de voorgestelde aanpak voor stapsgewijze opwaardering van het park: “Het team presenteert een historisch Stadspark met ruimte voor heden en toekomst. Het vertrekt vanuit een herstel van de basisstructuur volgens het originele plan van Keilig en zet vervolgens in op het opwaarderen van strategische zones. Het verhaal wordt opgehangen aan drie strategieën die in het ontwerpvoorstel consequent worden doorgetrokken.” De jury waardeert dit consequente verhaal waarbij respect is voor de historiek terwijl tegelijk antwoorden worden gegeven op de actuele noden in een hedendaags voorstel.

A. Oorspronkelijke vijverconcept van Keilig (zie: park in aanleg)

B. Situatie met beperkt waterpeil en misvormde serpentinevijver © Studio GA

Of er met het herstel van de basisstructuur volgens het originele plan van Keilig ook effectief wordt bedoeld dat het park en de vijver in hun oorspronkelijke glorie worden hersteld, zal nog moeten blijken.

Krijgt het park met andere woorden louter een face-lift, waarbij de bestaande situatie met een beperkt waterpeil min of meer wordt behouden? Of wordt de lat hoger gelegd, waardoor het eiland als broedplaats voor de watervogels wordt hersteld, de oeverbeplanting terug aan de oever komt te liggen en de grot (t.h.v. de Loosplaats), die door Keilig ooit als ijkpunt voor het waterpeil van de vijver aan de oever werd gelegd, terug wordt hersteld als 'monding' van de Schijn? 

Dankzij de aanleg van een grijswater- of stadswaternet hebben we vandaag de unieke kans om voor het eerst in bijna 100 jaar zowel het oorspronkelijke waterpeil van een beschermd monument in ere te herstellen, als zijn 400 jaar oude functie als schakel in het Antwerpse watersysteem te hernieuwen. (zie waterplan) Wij zijn dus erg benieuwd naar de ambities van het ontwerpteam, de stad en het district.

De concrete wensen van het buurtcomité Stadspark zijn duidelijk wat dit betreft en kunnen teruggevonden worden in hun brief van oktober jl. (zie buurtcomité)

Zicht op stadsvijver vanuit grot met simulatie historisch waterpeil, 2020 © Studio GA

In navolging van het dialoogmoment met de buurt in februari 2020, organiseerden de stad en het district in december een digitaal dialoogmoment waarop het ontwerpteam dat aangesteld werd voor de opmaak van het herwaarderingsplan zich voorstelde aan de buurtbewoners en de gebruikers van het Stadspark. Op basis van deze voorstelling en de toelichting bij de plannen werd voorlopig het volgende reeds duidelijk:

 

- De restauratie van het oorspronkelijke waterpeil van de stadsvijver wordt, hoewel uitdrukkelijk als doelstelling geformuleerd in het erfgoedbeheerplan, niet langer nagestreefd. Net zoals de parkrand ooit werd opgeofferd aan het oprukkende verkeer, lijkt een groot deel van het orginele wateroppervlak van de serpentinevijver vandaag definitief te worden opgeofferd aan bijkomende functies als een ligweide en ecologische oever.

- Het eiland als broedplaats voor de watervogels zal als zodanig niet worden hersteld. In de plaats hiervan komt er een zone waar rietaanplanting voor de zuivering van grondwater moet zorgen. Iets wat overbodig is mits de toevoer van een derde bron (oppervlaktewater Schijn en/of effluent RWZI).

- De kans om de oorspronkelijke oeverbeplanting terug te laten aansluiten bij de oever, wordt niet gegegrepen. Hoewel een herstel van Keiligs orginele vijverconcept mogelijk is, blijft het misvormde vijveroppervlak dus behouden.

- De grot die door Keilig als ijkpunt van het wateroppervlak aan de oever van de vijver werd geplaatst, blijft boven het wateroppervlak liggen. Mogelijk komt er een verharding tussen de grot en de oever te liggen om grondwater via deze weg de vijver in te laten stromen, zonder hiermee de oever weg te spoelen. Deze ingreep betekent helaas ook een verdere aantasting van het beschermd erfgoed. Daarnaast zal het grondwater ondanks de zuivering voor een roestbruine afzetting op de verharding zorgen.

- Het herstel van een stabiel waterpeil, zoals nagestreefd in het erfgoedbeheerplan, lijkt definitief te worden opgegeven. Door buffercapaciteit voor hemelwateropvang te voorzien in de stadsvijver, in plaats van in de ruien, zal het waterpeil van de vijver blijven fluctueren.

Stadsvijver met donker blauwe delen als aanduiding van het historische wateroppervlak dat opgeofferd wordt aan ligweide, ecologische oever en zuiverend rietveld,  2020 © OMGEVING + HydroScan + Yellow Window

Impressie herwaardering Stadspark 2020 © OMGEVING + HydroScan + Yellow Window

Hoewel er over het definitieve vijverontwerp nog geen beslissing werd genomen, is de kans klein dat er tijdens het geplande participatieproces nog echte wijzingen aangebracht zullen worden aan het bestaande concept. Onze voorstellen om tot een herstel van het historische waterpeil van de vijver te komen, werden ondanks hun haalbaarheid, niet opgenomen als input bij de opmaak van de ontwerpopgaven. Het lijkt er dus op dat ofschoon de aandacht die het verwaarloosde park vandaag krijgt, de restauratie van één van de belangrijkste bestanddelen van het park, namelijk de vijver, (on)bewust wordt veronachtzaamd. Voor een echt herstel van dit beschermd monument zullen we dus moeten wachten op een districtsbestuur met een groter hart voor de kunsthistorische waarde van dit uniek stukje landschappelijk erfgoed. 

Planning uitvoering herwaarderingwerken Stadspark, 2020 © District Antwerpen

In het kader van de aanleg van een laag kwalitatief of grijswaternet besliste het stadsbestuur in juni wel om het voorstel van een spooraquaduct te laten onderzoeken. Hierdoor kan de historische link tussen de Schijn en de stadsvijver worden hersteld en kan voor het eerst in bijna 100 jaar het oorspronkelijke waterpeil van de vijver opnieuw bereikt en gehandhaafd worden. Dit betekent naast een quasi verdubbeling van het wateroppervlak ten opzichte van een 'normaal' grondwaterpeil, ook de mogelijkheid van het herstel van de 400 jaar oude hydrologische functie van de vijver in het Antwerpse watersysteem. Dit wil zeggen dat er ook tijdens periodes van extreme droogte voldoende water beschikbaar blijft voor parken, vijvers, fonteinen en andere types van watergebruik in de Antwerpse binnenstad. (voor meer info, zie het ganse luik spooraquaduct

Een herwaarderingsplan dat geen rekening houdt met deze toekomstige mogelijkheden, zal dus al snel achterhaald blijken en mogelijk ook voor bijkomende uitgaven zorgen ten gevolge van de aanpassingen die noodzakelijk zijn voor de aansluiting van de stadsvijver op een grijswater- of stadswaternet.