Benuttingspotentieel

Door het aanbrengen van een persleiding langs de spoorweg, kan het water vanuit Antwerpen-Noord (Schijn/effluent), op eenvoudige wijze naar de stadsvijver worden geleid. Op die manier kunnen ook andere parken op dit traject van (grijs)water worden voorzien. Park Spoor Oost en het nieuw geplande park op Zurenborg zijn zo verzekerd van een stabiele waterbron. Hierdoor kunnen deze parken tijdens de hete zomermaanden worden gesproeid, zonder dat er kostbaar drinkwater wordt verspild. Ook voor de Antwerpse Zoo zou de aansluiting op dit tweede waternet een grote besparing op het drinkwaterverbruik kunnen betekenen.

SpooraquaductPlan20200124V2a 2.jpg

Mogelijke aftakkingen watertoevoer Stadspark met aanduiding ruien en premetro voor mogelijke ontwikkeling grijswaternetwerk, 2018 © Studio Praesepe

Door de stadsvijver via een leiding in verbinding te stellen met een waterbassin in de ruien wordt de historische link tussen de vijver en de ruien hersteld. Het waterbassin hoeft niet veel groter te zijn dan een standaard hemelwaterput. Door de wet van de communicerende vaten blijft dit waterbassin steeds op hetzelfde waterpeil als de stadsvijver. Vanuit dit waterbassin kan de aanzet worden gegeven voor de ontwikkeling van een tweede waternet onder de ganse binnenstad. Door leidingen aan te brengen op de wanden van de ruien en de premetro heeft het stadscentrum zo meer water ter beschikking voor verschillende types van waterverbruik. Volgens recente inzichten kan dit tweede waternet verder worden verfijnd door gebruik te maken van het rioleringsnetwerk. 

(www.apache.be/2019/07/30/stadsvijver-kan-antwerpen-redden-van-uitdroging/?sh=355e5b4fc2bc462d4ae48-1875097403) 

Schermafbeelding 2021-11-26 om 08.48_edited.jpg

Stadsvijver in verbinding met waterbassin in ruien ter hoogte van Tabaksvest, 2019 © Studio Praesepe

Zolang de stadsvijver dus verzekerd is van een voldoende grote wateraanvoer vanuit Antwerpen-Noord, kan de vijver zijn oude hydrologische functie, als als schakel in het Antwerpse watersysteem, terug opnemen. Al sinds de aanleg van de Herentalse vaart in 1491 werd het water van de Schijn via deze weg naar de binnenstad geleid. Later stroomde het water via de vestinggracht van de Lunet Herentals de stad in. Toen Keilig deze gracht in 1867 omvormde tot een sierlijke waterpartij, bleven de twee overlopen aan de kant van de Rubenslei behouden. Langs hier stroomde het overtollige water naar de binnenstad. Een eerste overloop, de zogenaamde Brouwersbuis (1554), leidde het water naar het Brouwershuis. Een tweede buis liep via de Maria-Henriëttalei naar de ruien op het Blauwtorenplein, waar het water via de Wapper kon wegstromen naar de Schelde.

De geschiedenis van dit stukje erfgoed leert dus dat de vijver altijd een hydrologische functie heeft gehad. Door die functie te herstellen zou deze waterpartij opnieuw zijn historische rol kunnen opnemen, zij het in een nieuwe vorm, als voeding voor het eerder vermelde tweede waternet. Bovendien zorgt deze doorstroming ook voor een betere waterkwaliteit van de vijver.

Door het waterbassin te voorzien van een regelbare overloop, krijgen we ook weer de volledige controle over het waterpeil van de stadsvijver. Zo kan het historische waterpeil (ca. 3,90m TAW) bereikt en gehandhaafd worden en kan er tegelijk tegemoet worden gekomen aan de wens van natuurverenigingen om de waterspiegel soms beperkt te laten zakken. Een periodiek ondiepere waterkolom in bepaalde zones zou namelijk voor een sterke toename in de biodiversiteit zorgen, wat tegemoet komt aan een belangrijke hedendaagse behoefte. 

 

Bij extreme neerslag kan het overtollig water uiteraard rechtstreeks worden afgeleid naar de Schelde.* Aangezien het om water van de stadsvijver gaat, hoeft het niet gezuiverd te worden alvorens het te lozen. Zo blijft de ontlasting van het rioleringsstelsel bij noodweer behouden. Het spreekt voor zich dat het overtollige hemelwater eerst andere waterbassins, fonteinen en wadi's in de binnenstad kan voeden, voordat het de Schelde instroomt.

*(Het waterpeil van de Schelde schommelt tussen de 0 en 6,0 m TAW. D.w.z dat bij hevige regenval het water 50% van de tijd gravitair kan worden afgevoerd naar de Schelde. Indien er ook aan de Schelde een bassin wordt voorzien, kan bij hoogtij het overtollige water alsnog in de Schelde worden gepompt. 

Er zou vandaag ook worden bekeken of het mogelijk is om een overloop richting Kempisch dok te maken. Aangezien het waterpeil in het Kempisch dok op circa 4,30 m TAW ligt, is het ons niet duidelijk hoe zo'n overloop tot stand kan worden gebracht zonder pompinstallatie die 50% meer zal moeten pompen dan bij een gravitaire afvoer naar de Schelde. Het ideale waterpeil van de vijver ligt immers op circa 3,90 m TAW) (zie: stand van zaken)

PLAN%2520C%2520brialmontlei_edited_edite

Mogelijke verbinding met ruien thv Tabaksvest (purper).  (zie: waterstudies/waterplan)

Oude overloop vijver naar ruien Blauwtorenplein (grijs) en Brouwersbuis (oranje). Oude watertoevoer via grot (geel) © Studio Praesepe (zie: park in aanleg)

Omdat fonteinen, net als parken en vijvers voor de nodige verkoeling van de stad zorgen, is extra groen en water erg belangrijk. Willen we de leefbaarheid van onze stad dus vrijwaren, dan dienen we een fractie van de beschikbare watervolumes in Antwerpen-Noord naar het stadscentrum af te leiden. Want wie meer groen en fonteinen wil in de binnenstad, zal ook voor meer water moeten zorgen. Een spooraquaduct kan hier een belangrijke bijdrage aan leveren.

Door het veranderende klimaat zal de hittestress in onze steden nog toenemen omdat steden hitte-eilanden zijn. Hittestress is niet alleen onaangenaam voor de meeste bewoners, het is ook erg ongezond, zeker voor kwetsbare groepen als ouderen en kinderen. Omdat een herstel van het historische waterpeil van de stadsvijver betekent dat het watervolume van de vijver quasi verdubbelt, (zie: technische fiche), zorgt dit tijdens hete zomerdagen ook voor extra verkoeling in het Stadspark. 

260px-0978Brabofontein_Grote_Markt_Antwe

Brabofontein Jef Lambeaux, Grote Markt

6167416_b3fI1yaQhnip-gTLElJmNIO4Wptj_7N4

Fontein Hugo Lissberg, Wapper

Botanical_garden_edited.jpg

Plantentuin 'Den Botaniek', Leopoldstraat

Als Antwerpen per inwoner evenveel fonteinen zou willen als Rome, dan zouden er maar liefst 280 fonteinen moeten bijkomen in onze stad. Misschien teveel van het goede, maar vooral onbetaalbaar, omdat de Antwerpse fonteinen vandaag worden gevoed met kostbaar drinkwater (ca.14.000 m³/j).

Onder iedere Antwerpse fontein bevindt zich een waterbassin waarvan de inhoud maandelijks wordt ververst om algenvorming te voorkomen. In de tussentijd moet het bassin ook regelmatig worden bijgevuld als gevolg van waterverlies door verdamping, lekkage, etc. Tijdens de zomermaanden worden de Antwerpse fonteinen dan ook geregeld dichtgedraaid om de verspilling van kostbaar drinkwater te voorkomen. Rome kent dit probleem niet omdat men daar het oppervlaktewater gebruikt om de fonteinen, vijvers en parken te voeden, alvorens het overtollige water naar zee te laten stromen. In Antwerpen pompen we al dit kostbare water, via het Albertkanaal en de dokken, weg naar de Schelde.

 

Omdat de Brabofontein en de fontein op de Wapper aan de ruien zijn gelegen, kunnen deze makkelijk worden aangesloten op het vermelde tweede waternet. Daardoor zouden tijdens een hittegolf alvast twee Antwerpse fonteinen onafgebroken voor de nodige verkoeling kunnen zorgen. Ook de botanische tuin in de Leopoldstraat zou relatief makkelijk gevoed kunnen worden met water vanuit de ruien.

De recente plannen van het stadsbestuur voor de heraanleg van de Wapper inspireerden ons tot een voorstel om terug een putgalg op de Wapper te plaatsen en het plein zo in te richten dat er enerzijds een maximale buffercapaciteit wordt gecreëerd en anderzijds met een beperkt debiet toch voor de nodige verkoeling wordt gezorgd, net als in de Duitse stad Colmar. (zie: wapper) 

Veel andere steden gingen Antwerpen reeds voor in het recreatief gebruik van oppervlaktewater. Zo vindt men aan de oevers van de Rhône in Lyon verscheidene fonteinen die gevoed worden met rivierwater.

IMG_2365%202_edited.jpg

Fontein aan de oever van de Rhône in Lyon, foto 2018  © Studio Praesepe

Omdat 20% van ons drinkwater wordt gebruikt voor toiletspoeling, zou een bijkomende watertoevoer vanuit Antwerpen-Noord ook aangewend kunnen worden om deze vorm van drinkwaterverspilling tegen te gaan.

 

Wanneer de stadsvijver gevuld is en de vijverbodem en het talud verzadigd zijn, ontstaat er een overschot in het debiet. Zoals vermeld kan het overtollig water worden gebruikt als voeding voor een tweede waternet. Zelfs indien het volledige debiet van 3000 m³/d nodig zou zijn om de vijver gevuld te houden, wat gezien de recente bevindingen mbt tot de infiltratiegraad van de vijverbodem erg onwaarschijnlijk is, dan nog kan met dezelfde pomp makkelijk 2000 m³/d meer naar de stadsvijver worden gepompt. Deze overcapaciteit volstaat om in de toiletspoeling te voorzien van 29.000 gezinnen met een jaarverbruik van 25 m³ (= 20% van 125 m³/j drinkwaterverbruik). Ter illustratie: dit komt overeen met het waterverbruik van een 150-tal Antwerp Towers.

 

Natuurlijk blijft de vraag hoe dit stadswater op al deze sanitaire units aangestoten moet worden. Het spreekt voor zich dat bij de uitrol van een tweede waternet onder het stadscentrum, in de eerste plaats gezocht moet worden naar grote gebouwen waar aansluiting maximaal rendeert. Dit impliceert evenwel dat al deze gebouwen voorzien zijn van een gescheiden watertoevoer voor toiletspoeling. Voorlopig verplicht de bouwcode promotoren nog niet om bij (ver)nieuwbouw deze gescheiden toevoer voor toiletspoeling te voorzien.  Er is enkel sprake van een gescheiden afvoer riool- en hemelwater.

Gelet op de droogteproblematiek zou bij (ver)nieuwbouw de verplichting voor een apart circuit voor toiletspoeling, met het oog op de aansluiting op een stadswaternet, dringend overwogen moeten worden. Het overmaken van deze bekommernis heeft er ondertussen toe geleid dat een gescheiden watertoevoer als voorwaarde is opgenomen bij de verdere ontwikkeling van de Slachthuissite.

IMG_2255%202_edited.jpg

De Lauch in het stadscentrum van Colmar, foto 2018 © Studio Praesepe

763_edited.jpg

Impressie vernieuwde Antwerp Tower © Matexi

spooraquaduct schijn-scheldeverbinging2.

Tweede persleiding via Schijn-Scheldekoker en Slachthuissite (stippellijn) naar Park Spoor Noord en via (deels) open waterweg (blauw) naar Asiadok, 2020 © Studio Praesepe

Tenslotte blijkt ook het oude plan van een Schijn-Scheldeverbinding die door Park Spoor Noord loopt weer haalbaar te worden, zei het in een gewijzigde vorm.

Een gravitaire afvoer van de Schijn doorheen het park werd voorheen als onuitvoerbaar beschouwd omdat het waterpeil te laag onder het maaiveld kwam te liggen. Dit gaf problemen op het vlak van veiligheid en belevingswaarde.

Een tweede persleiding vanuit pompstation Schijn zou daarentegen voor een bijkomende 'monding' van de Schijn in een park kunnen zorgen. De leiding zou via de tunnelkoker onder de R1, de Slachthuislaan en de Slachthuissite, met een doorpersing onder het spoorwegtracé, in Park Spoor Noord kunnen toekomen. Deze 'noordelijke vertakking' zou vanaf het hoogste punt in het park voor een meanderende, gravitaire afvoer doorheen het park kunnen zorgen om tenslotte uit te monden in het Asiadok. 

Of deze waterloop in een natuurlijke bedding (de wadi's in het park lenen zich hiertoe), dan wel op een verharde ondergrond zoals in Colmar (zie afbeelding boven) dient te liggen, vraagt om een nader onderzoek. Op het traject is er alleszins voldoende ruimte om een grote waterpartij te voorzien. De evolutie van de waterkwaliteit van de Schijn bepaalt uiteraard of deze waterpartij op termijn ook geschikt is voor recreatief gebruik. 

Ook de oude watertorens aan de Schijnpoort, die thans niet worden benut, zouden dankzij deze noordelijke vertakking van de spooraquaduct opnieuw in gebruik genomen kunnen worden als tankplaats voor de veegwagens van de stad. (= 18.250m³/j)

266px-Antwerpen_Watertoren_Halenstraat.J

Erfgoed watertorens Schijnpoort, foto Wikipedia

PSN_.jpg

Schijn-Scheldeverbinding Park Spoor Noord, via wadi's meanderend tot in het Asiadok, 2020 © Studio Praesepe

PSN_foto.jpg

Schijn-Scheldeverbinding ter hoogte van Bar Noord zomerbar, impressie waterpartij 2020 © Studio Praesepe